11 Nisan 2020 Cumartesi

Belirsırma/Perisrtrema...


Belisırma: Ihlara vadisinin sonunda bulunan köyün adıdır. Ihlara vadisi antik kaynaklarda Peristremma/Peristrema olarak geçmektedir. Belisırma bu adın bozulmuş halidir.
Peristrama, Peristrema, Peristremma kelimeleri Peristrepho fiiliyle bağlantılı olup,  Helen dilinde "Çevresinde dönmek, çevresinde döndürmek" anlamlarına gelir.

Kaynakça: Bilge Umar- Türkiye’deki Tarihsel Adlar- İnkılâp Kitabevi -1993.

Taylan Köken

9 Nisan 2020 Perşembe

Asbamaion (Zeus) Havuzu...


Asbamaion: Tyana antik kentindeki kutsal havuz. Tyana, Niğde Bor ilçesi yakınında bulunan Kemerhisar kasabasındaki antik kentin adıdır. Helenistik dönemde Zeus adına tapınım yapılan ve Asbamaion Zeus olarak literatürde anılan Roma döneminden kalma kutsal havuzdur.  

Philostratos'un ve Ammianus Marcellinus'un yapıtlarında bu havuzdan söz edilmektedir. Zeus’un bir çeşitlemesi olan Asbainaios’un yeri anlamındadır.

Kaynakça: Bilge Umar- Türkiye’deki Tarihsel Adlar- İnkılâp Kitabevi -1993.

Taylan Köken

7 Nisan 2020 Salı

Sangarios / Sakarya Nehri...


Sangarios: Günümüzde Sakarya Nehrinin adı. Sangarios Helencedir. Kök olarak Sankara/Sangara kelimesinden türemiş olabilir. Bilge Umar’a göre Luvi dilinden gelme bu isim “Kutlu” “Kutsal” “İyi, güzel” “Swa” ön takısıyla S(wa)-Anka-(u)ra yani “Kutsal Anka” olmalıdır. Ankara ilinin adının da bu nehirden gelmiş olabileceği düşünülebilir.

Bütün ırmaklar gibi o da Okeanos'la Tethys'in oğlu sayılır. Troya kraliçesi Hekabe onun kızıymış derlerdi. Sangarios adına Phyrigia bölgesinde geçen birçok mitolojik hikayede geçmektedir. Azra Erhat’ın Mitoloji Sözlüğünden bu hikayeleri onun anlatımıyla aktarmak istiyorum:
Pausanias'ın anlattığı Agdistis efsanesi ana tanrıça Kybele'nin Pessinus'taki kültüne ilişkin bir efsanedir. Zeus bir gece düş görerek tohumunu yeryüzüne döker. Bundan hünsa bir varlık doğar: Agdistis. Hem kadın, hem erkek olan bu yaratığı tanrılar ele geçirir ve erkeklik uzvunu kesip atarlar, uzuvdan bir badem ağacı meydana gelir, ırmak tanrı Sangarios'un (Sakarya) kızı bu ağaçtan bir badem koparıp göğsüne saklar, bundan gebe kalarak Attes (başka kaynaklara göre Attis) adlı bir oğlan doğurur. Onu dağa bırakır. Attes büyüyünce öyle yakışıklı, öyle eşsiz güzellikte bir delikanlı olur ki o zaman salt kadın olan Agdistis ona âşık olur. Ne var ki Attes Agdistis'ten kaçmak İçin Pessinus'a gider ve orada kralın kızıyla evlenmeye kalkışır. Tam düğün gecesi düğün ezgileri söylenmektedir ki Agdistis birdenbire çıkagelir. Attes onu görünce çıldırır ve erkekliğini keser, Pessinus kralı da aynı şeyi yapar. Attes ölür, Agdistis de sevgilisinin bedeninin bozulmamasını sağlar.

Bu efsanenin başka bir anlatımı da şöyledir: Phyrgia ilinin sınırlarında Agdos adlı ıssız bir kaya varmış, orada Kybele tanrıçaya bir taş biçiminde tapılırmış. Zeus tanrıçaya tutulmuş, onunla birleşmeyi başaramayınca tohumunu bir kayanın üstüne bırakmış. Bu tohumdan Agdistis doğmuş, hünsa imiş, Agdistis'i Dionysos sarhoş ederek erkekliğinden etmiş; uzvundan bir badem ağacı çıkmış, bunun meyvesini Sangarios ırmağının kızı Nana göğsüne almış, gebe kalıp Attes'i doğurmuş. Sangarios Nana'ya çocuğu dağa bırakmasını buyurmuş. Bebek gelen geçenin ilgisini çekmiş, onu bir tekenin sütüyle beslemişler, tekenin sütü olamayacağı halde, adının Phrygia dilinde teke anlamına gelen "attagus" teke ile ilişkisini göstermektedir. Ne var ki bu attagus sözcüğü "güzel" anlamına da gelebilir. Her neyse Agdistis ile Kybele ikisi birden gönül vermişler bu güzel delikanlıya, ama Phrygia kralı Midas onu kendi kızına almak istiyormuş. Derken Agdistis Attes'i çıldırtmış, delikanlı bir çam ağacının dibinde erkekliğini keserek can vermiş.

Kybele tanrıça onu gömmüş, toprağa akan kanından biten menekşeler dibinde öldüğü çamı çepeçevre sarmışlar. Midas'ın kızı da umutsuzluğa düşerek canına kıymış, Kybele onu da gömmüş ve onun mezarı üstünde de menekşeler bitmiş. Ayrıca mezarı üstünde bir badem ağacı büyümüş. Agdistis Zeus'a yalvarmış Attis'in bedeni hiç bozulmadan kalsın, çürümesin diye, Zeus da bu dileğini yerine getirmiş. Attis'in saçları büyümeye, küçük parmağı da oynamaya devam edecekmiş. Bu sözü aldıktan sonra Agdistis sevgilisinin ölüsünü Pessinus'a götürmüş, orada gömmüş ve anısına bir bayram ile bir rahip heyeti kurmuş.

Bu efsanelerde Agdistis ile ana tanrıça Kybele birbirine karışmaktadır. Motifleri toprak bereketini ve bitkinin öldükten sonra yeniden dirilmesini simgeleyen bu efsaneler daha çok alegorik birer anlam taşır. Bunlardan amaç, Pessinus'taki Kybele kültünde rahiplerin belli zamanlarda ve törenlerde erkeklik uzuvlarını kesmelerinin nedenini ve kaynağını anlatmaktadır. Kybele tanrıçanın ise Anadolu'da ve çevrede tarih öncesi çağlardan Roma devrine değin çeşitli adlarla tapım gördüğü herkesçe bilinmektedir (Kybele).

Sangarios (Sakarya) ırmağının kızı, Agdistis-Attis efsanesinde adı geçer. Halikarnas Balıkçısı serüvenini şöyle anlatır (Hey Koca Yurt, s. 23):
"Sakarya ırmağının kızı, su perisi Nana, sıcak bir günün akşamı serinlemek için, kendini Sakarya suyuna atmış. Şıpır şıpır yıkanırken, bir badem ağacının dalı üzerine eğilmiş. Su perisi bademi kırıp soymuş. Beyaz badem içini yemeden önce, her nedense, badem içinin aklığını, teninin aklığı üzerine tutmuş. Badem içini, yumuşak iki göğsü arasında tutarken, hayret ve hayranlıkla bakakalan gözleri önünde tuhaf bir şeyler olmaya bağlamış: Sanki badem içinin ve göğsünün aklığı eriyerek birbirine karışmaya koyulmuş. Nana böyle bakadururken, içine tatlı bir baygınlık yayılmış. O sıralarda güneş, pembe pembe batmaktaymış, bütün dünya pespembe bir boşluk olmuş. Uyandığında yıldızlar pırıl pırılmış. Tatlı tatlı esnerken, gebe kalmış olduğunun farkına varmış. Dokuz ay sonra, yüzüne; bakılmayacak güzellikte bir oğlan doğurmuş".

Geç ilkçağın mitograflarının yazdığı bir efsaneye göre, Nikaia Sangarios (Sakarya) ırmağı ile tanrıça Kybele'nin kızıdır. Kız oğlan kız kalmaya ant içen bu nympha erkekten kaçar, yalnız avcılıktan hoşlanırmış. Hymnos adlı bir çoban gönül vermiş ona, ama Nikaia delikanlıyı yanına yaklaştırmamış, karşı koymaya çalıştığı bir anda da attığı bir okla onu yere serip öldürmüş. Tanrı Eros kızın bu davranışına çok içerlemiş ve Dionysos'a ait olacağına karar vermiş. Nikaia'yı derede yıkanırken çıplak gören şarap tanrı kıza tutulmuş, kendisini Hymnos gibi öldürmeyi kurduğunu anlayınca da, Nikaia'nın su içtiği bir ırmağa şarap karıştırmış. Kız sarhoş olunca Dionysos muradına ermiş. Nikaia gebe kalmış. Önce canına kıymayı denemiş, ama sonra tanrıya boyun eğmiş ve ona birçok çocuklar doğurmuş. Dionysos da Hindistan'a yaptığı yolculuk dönüşünde Nikaia'nın şerefine bir şehir kurup ona sevgilisinin adını vermiş. Bu şehir ilkçağda Nikaia, bugün İznik diye anılan şehirdir.

Kaynakça: Azra Erhat- Mitoloji Sözlüğü –Remzi Kitabevi -1996 / Bilge Umar –Türkiye’deki Tarihsel Adlar –İnkılap Kitabevi -1993

Taylan Köken

4 Nisan 2020 Cumartesi

Arkhelais / Garsaura / Kursaura...


Arkhelais: Aksaray’ın antik adı. Garsaura/Kursaura diğer eski adıdır. Helenistik dönemde Arkhelais adını alır. Roma döneminde imparator Claudius(41-54) arasında burası bir koloni şehridir ve Colonia Archelais adıyla anılır. Strabon, kentin adının Garsaura olduğunu, son Kappadokia kralı Arkhelaos (Ölümü 17), adını kente vermiştir. Helen dilinde “Arkhelaos Yurdu” anlamındadır.
Hitit döneminde kaynaklarda adı geçen Kursaura veya Garsaura şimdiki Aksaray’ın o dönemdeki adıdır.        

Kaynakça: Bilge Umar / Türkiye’deki Tarihsel Adlar / İnkılap Kitabevi - 1993   

Taylan Köken

3 Nisan 2020 Cuma

Ihlara Kasabası / AKSARAY / KAPPADOKİA / Güzelyurt - Ihlara


Ihlara Kasabasının Yeri: Ihlara, Aksaray İli, Güzelyurt İlçesine bağlı kasaba(nahiye) merkezidir. Ihlara kasabasından çok Anadolu’nun ve Kappadokia bölgesindeki kadim Hristiyanlık merkezlerinden biri olan Ihlara vadisiyle tanınmaktadır.
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası

Ihlara Kasabası Bilgileri:
Hristiyanlığın ilk yıllarında Kayserili Basilus ve Nazianzoslu (Aksaray’a yakın yeri bilinmeyen bir kent) Gregorius gibi mezhep kurucuları 4. yy. da burada yetişmişlerdir. Mısır ve Suriye’de gelişen sistemlerin dışında burada mevcut tabiat ve koşullarının oluşturduğu bir manastır hayatı şekillenmiştir. Bu topraklardan Yunanistan ve Slavların Hristiyan eğitim sistemi türemiştir.
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası

Mısır ve Suriyeli rahiplerin dünya ile olan ilişkilerini kesmelerine rağmen Basilus ve Gregorius'un rahipleri dünyayla olan ilişkilerine devam ediyorlardı. Bu yeni anlayışın yeri Belisırma idi. Aziz Gregorius, teslis inancına farklı yaklaşarak “Hz. İsa'nın tanrılığı tartışmasını” İznik’te (Nikomedia) toplanan konsülde yeni fikirler ortaya çıkararak tartışmıştır. 
Hristiyanlık tarihinde öncü bir aziz olan Gregorius, yetiştiği kayalık bölgede (Belisırma, Ihlara, Gelveri) Manastır ruhuna uygun, kayalara oyulan kiliseler topluluğu haline getirdi. Arap akınlarına karşı, Hasan dağındaki savunma kaleleri karşı koyunca bu kiliseler faal ibadet merkezi durumlarını devam ettirebildiler.
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Merkez Cami
Ihlara vadisindeki kayalara oyulmuş bu freskli kiliseler, korunarak yeryüzünde eşine rastlanmayan bir tarih hazinesi olarak zamanımıza kadar gelmiştir. Hristiyanlığın ilk yıllarından itibaren kayaların rahatlıkla kazılmasıyla meydan getirilen bu freskli kiliseler ve iskân yerleri 14 km boyunca Ihlara Kasabasından Selime Köyüne kadar devam eden Ihlara Vadisi içerisinde yer alırlar. Kiliselerden sadece ikisinin tarihi tespit edilmiştir. Direkli Kilise (976-1025), Aziz Georges (1283-1295) yıllarına aittir. Diğer kilise bilgilerini Ihlara Vadisi maddemizde vereceğiz.
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası
Ihlara Kasabası

Kaynak:
Bu maddenin birçok bilgisi www.guzelyurt.gov.tr adresinden alınmıştır.

Taylan Köken

31 Mart 2020 Salı

Nazianzos / Naziandos / Nandianulus / Nadiandos...


Nazianzos: Naziandos / Nandianulus / Nadiandos isimleriyle anılan Nazianzos Kappadokia bölgesinde yeri tam tespit edilemeyen kentçik. Kentin adının başına getirilen, Nad- ya da Naz- bölümü, Nand- ve Nanz- olarak aktaran değişik kaynaklar bulunmaktadır.
Kentin yeri bilinmemesine rağmen Arkhelais (Aksaray) ile Tyana (Kemerhisar) arasında yol üzerinde Aksaray’dan 35 km. uzaklıkta olduğu tahmin ediliyor.
Kappadokia bölgesinde Hristiyanlığın yayılmasında ve manastır yaşamının şekillenmesinde önemli bir kişi olan ve azizlik mertebesine kadar ulaşan Georges Nazianzosludur.        

Kaynakça: Bilge Umar / Türkiye’deki Tarihsel Adlar / İnkılap Kitabevi - 1993   

Taylan Köken

30 Mart 2020 Pazartesi

Tyana / Tynna / Tyanna / Tyanitis / Tuwana / Tuhana...


Tyana: Bor yakınındaki bugün Kemerhisar olan yerdeki antik köy veya kent. Tuwana / Tuhana  / Tynna / Tyanna / Tyanitis adlarıyla da anılmaktadır. Hitit döneminde bölgenin ve kentin adı Tuwana veya Tuhana olarak geçmektedir.  

Kaynakça: Bilge Umar / Türkiye’deki Tarihsel Adlar / İnkılap Kitabevi - 1993   

Taylan Köken

23 Mart 2020 Pazartesi

Üzümlü Kilisesi / NEVŞEHİR / KAPPADOKİA / Derinkuyu - Merkez


Üzümlü Kilisesinin Yeri: Üzümlü Kilisesi, Nevşehir İli, Derinkuyu İlçesi merkezindedir. Genellikle Yeraltı Şehrini ziyaret edenler tarafından dolaşılmaktadır.
Üzümlü Kilisesi
Üzümlü Kilisesi
Kapıdaki Üzüm Süslemeleri

Üzümlü Kilisesi Bilgileri: Üzümlü Kilisesi adını kapısının etrafına işlenmiş olan asma ve üzüm salkımlarından almaktadır. Gerçek adı Agios Theodoros Trion Kilisesidir. Bölgede bulunan Rum Ortodoks Cemaati tarafından 19. yüzyılda yöresel taşlarla inşa edilmiştir. Kilise Osmanlı İmparatorluğu tarafından savaş tazminatı olarak Sultan Abdülmecid döneminde yapılmıştır. Kiliseyle ilgili bu ayrıntıyı kilise kapılarından biri üzerinde bulunan Yunanca yazıttan öğreniyor. Yazıt üzerindeki ifadeler şu şekildedir: "Agios Theodoros Trion'un bu çok kutsal kilisesi, İmparator Sultan Abdülmecid Han zamanında, onun yüksek iradesi ile Aziz İkonion (metropoliti) Neofitos Efendi'nin teşviki ile ve burada (Malakopi) ikamet eden Hristiyanların bağışları ile Haldiaslı baş mimar Kiriako Papadopoulos Efendi'nin zahmetleriyle inşa edilmiştir. Agios Theodoros'a ithaf edilmiş ve kutsanarak açılmıştır. Ki onun (Agios Theodoros) vasıtalarıyla Allah bu memleketi bütün tehlikelerden korusun. Amin. Sene 1858 Mayıs 15"
Yazıt
Kilise Kapısı
Yazıtlı Kapı
Yazıt

Kilisenin mimari tarzı Selçuklu mimarisinden etkiler taşıdığı uzmanlarca belirtilmektedir. Kilise süslemelerindeki zenginlik, anıtsal duvar resimleri dikkati çeken özellikleridir. Kilisenin içinde bulunan denge sütunları depreme karşı alınan bir önlemdir. Sütunların altındaki 1-2 cm.’lik boşluklar duvarların oynamasına karşı bir esneklik oluşturmaktadır. Çan kulesi kilisenin bahçesindedir. Kule yerinde olmasına rağmen çanı çalınmıştır.
Üzümlü Kilisesi Detay
Apsis Bölümü
Çan Kulesi
Çan Kulesi

Kilise kare planlı ve tek apsislidir. Kilise tavanı saç örgüsü formunda dikdörtgen bir çerçeve bulunmaktadır. Çerçeve içinde bir haç ve etrafında da üzüm resimleri vardır. Çerçevenin iki tarafında altışar havari resmi vardır. Kilise Mayıs ayının son haftasında Fener Rum Patriğinin katıldığı törenlerle bahar ayini için yılda bir kez ibadete açılmaktadır.
Kilise Detay
Mermer Sütun Başı
Pencere

Kaynak: Bazı bilgiler www.arkeogezgin.com ve www.kapadokyadayim.com adreslerinden alınmıştır. Fotoğraflar 2002 yılında tarafımdan çekilmiştir.   

Taylan Köken

22 Mart 2020 Pazar

Derinkuyu Yeraltı Şehri / NEVŞEHİR / KAPPADOKİA / Derinkuyu - Merkez


Derinkuyu Yeraltı Şehrinin Yeri: Derinkuyu Yeraltı Şehri, Nevşehir İli, Derinkuyu İlçesi merkezindedir.
Hasan Dağ
Derinkuyu Yeraltı Şehri Girişi
Havalandırma Ağzı
Havalandırma Ağzı
Yeraltı Şehrinden
Yeraltı Şehrinden
Yeraltı Şehrinden
O Dönemde Restore Edilen Bir Bölüm  
Alt Katlara İnilen Merdivenler
Yolu Kapayan Düzenek
Depo

Derinkuyu Yeraltı Şehri Bilgileri: Derinkuyu yeraltı şehri, Hasan Dağının lavlarının oluşturmuş olduğu jeolojik yapının insan eliyle şekillenmesiyle oluşan mucize kentlerden sadece biridir. Kapadokya bölgesinde yaklaşık 200 adet yeraltı şehri bulunmaktadır. Derinkuyu şehri 85 m. kadar derine inmektedir. Kayanın yer altına doğru oyularak oluşturulan bu kentte, yeryüzünde bulunan bir şehrin tüm özellikleri yer almaktaydı. Yeraltı şehrinde de ahırlar, kilerler, yemekhane, kilise ve şırahane dışında diğer tüm yaşam birimleri yer alır. Derinkuyu Yeraltı şehrinin ikinci katında bir de misyoner okulu yer almaktadır. Bu alana yakın günah çıkarama bölümü ve vaftiz havuzu dikkat çekicidir.
Havalandırma
Havalandırma
Katları Kapayan Düzenek
Katları Kapayan Düzenek
Aşağı İndikçe Daralan Merdivenler
Aşağı İndikçe Daralan Merdivenler
Körlenmiş Alan
Katlar Arası Haberleşme Delikleri

Kentin 3. ve 4. tatlarından sonra merdivenlerle doğrudan derinlemesine inilmektedir ve haç planlı bir kiliseye ulaşılmaktadır. Temiz hava gelmesi için açılan bacalar yer yer 55 m. derinliğe kadar ulaşır. Bu bacalar aynı zamanda su kuyusu olarak da kullanılmaktadır. En katta bulunan kuyulardan her kat yararlanamaz. Herhangi bir kuşatma durumunda bazı su kuyuları zehirlenmesin diye yeryüzü ile bağlantısı olmaz. 
1965 yılında turizme açılan Derinkuyu Yeraltı Şehrinin 12 katından 8 katı gezilmektedir. Bu sekiz katın şehrin sadece %10’luk bir bölümü olduğunu belirtelim.   
Kilise
Vaftiz İçin
Kilise
Kilise
Günah Çıkarma Yeri
Depolar
Ahır
Şırahane
Depolar
Mutfak?
Koridor

Kaynak:
Bilgiler www.nevsehir.ktb.gov.tr  ve www.derinkuyu.bel.tr adresinden alınmıştır.

Taylan Köken